Dijital Eğitimde Büyük Veri, Yapay Zeka ve Etik: Deontolojik-Teleolojik Normatif Çerçeve Önerisi

Oya Güler

doi:10.69991/EduRes.2026.9

Oya Güler

Yıl : 2026
Cilt : 4
Sayı : 1
Sayfa : 36-61

DOI : 10.69991/EduRes.2026.9

yüzyılın dijital dönüşüm sürecinde eğitim alanı, büyük veri analitiği ve yapay zekâ (YZ) teknolojilerinin entegrasyonuyla köklü bir yapısal değişim geçirmektedir. Öğrenme yönetim sistemleri, uyarlanabilir platformlar ve YZ destekli araçlar; öğrenci performansının izlenmesi, öğrenme süreçlerinin kişiselleştirilmesi ve erken müdahale mekanizmalarının geliştirilmesi açısından kayda değer fırsatlar sunmaktadır. Bununla birlikte bu teknolojiler, mahremiyet ihlalleri, algoritmik önyargı, şeffaflık eksikliği ve dijital eşitsizliklerin derinleşmesi gibi çok katmanlı etik riskler de taşımaktadır. Bu çalışma, dijitalleşen eğitim ortamlarında büyük veri ve YZ kullanımından kaynaklanan etik sorunları normatif bir perspektiften çözümlemeyi ve uygulanabilir bir etik çerçeve geliştirmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma paradigması içinde doküman analizi yöntemiyle yürütülen çalışmada 2016–2025 dönemine ait akademik literatür ile UNESCO, OECD ve AB belgeleri incelenmiş; tematik kodlamanın ardından deontolojik ve teleolojik/faydacı etik perspektifleriyle normatif değerlendirme yapılmıştır. Bulgular altı tema etrafında yoğunlaşmaktadır: (i) veri gizliliği, mahremiyet ve gözetim; (ii) algoritmik önyargı ve ayrımcılık; (iii) şeffaflık, açıklanabilirlik ve hesap verebilirlik açıkları; (iv) dijital eşitsizlik ve fırsat eşitliğinin aşınması; (v) otomasyon önyargısı ve insan denetiminin gerilemesi; (vi) uluslararası çerçevelerin eğitime özgü dinamikleri karşılamadaki yetersizliği. Deontolojik etik öğrencinin mahremiyetini ve insan onurunu müzakere edilemez sınırlar olarak konumlandırırken, faydacı etik bu sınırlar içinde toplumsal faydanın kanıtlanmasını zorunlu kılmaktadır. Çalışma; veri minimizasyonu, algoritmik açıklanabilirlik, bağımsız denetim ve eğitim bağlamına özgü bağlayıcı yönetişim standartlarının geliştirilmesini önermektedir.

Atıf yapmak için : Güler, O. (2026). Big data, artificial intelligence and ethics in digital education: A proposal for a deontological–teleological normative framework. Edutech Research, 4(1), 36-61. https://doi.org/10.69991/EduRes.2026.9

Açıklama : Yazarların hiçbiri, bu makalede bahsedilen herhangi bir ürün, aygıt veya ilaç ile ilgili maddi çıkar ilişkisine sahip değildir. Araştırma, herhangi bir dış organizasyon tarafından desteklenmedi.Yazarlar çalışmanın birincil verilerine tam erişim izni vermek ve derginin talep ettiği takdirde verileri incelemesine izin vermeyi kabul etmektedirler. None of the authors, any product mentioned in this article, does not have a material interest in the device or drug. Research, not supported by any external organization. grant full access to the primary data and, if requested by the magazine they agree to allow the examination of data.

Dijital Eğitimde Büyük Veri, Yapay Zeka ve Etik: Deontolojik-Teleolojik Normatif Çerçeve Önerisi, Derleme,
2026, Vol. 4 (1)

Geliş Tarihi : 26.04.2026, Kabul Tarihi : 25.06.2026 , Yayın Tarihi : 30.06.2026